در زمانى نيك و وقتى خوب و هنگامى سعيد داشت مه در ثور و در بيت الشرف برجيس‌جا « 1 » شالوده و ساخت عمدهء بخش‌هاى مسجد تا سال درگذشت سيّد - 1260 ه . ق به انجام رسيد و حتى شعرا براى نصب آثار در آن نيز شعر سرودند . اما پس از مرگ سيّد كاستىهاى آن را فرزندانش زدودند . مثلا ايوان شمالى مسجد را سيّد محمّد جعفر شفتى تا حدود 1305 ه . ق يعنى پنجاه سال پس از سيّد - تكميل كرد . « 2 » ويژگىهاى تفصيلى معمارى و ساختارى آن ، مجالى جداگانه مىطلبد « 3 » . ويژگىهاى سبكى تذكره نثر « مآثر الباقريّه » در ميان گونه‌هاى متعدد شناخته‌شدهء نثر ، سرگردان و مختلط و متنوّع است . البتّه برخى از متون قديم مثل كليله و دمنه نيز نثرى چندگونه دارد . اين دسته از متن‌ها گاهى ساز تكلف و تصنع مىزند و گاه نثرى به تقريب مرسل و روان ارائه مىدهد . تذكرهء وفا نيز آگاهانه و يا ناخودآگاه اين‌چنين است و عموما بين اين دو گونهء نثر ، راه نثر مسجع را پيش مىگيرد . شايد اين حالت ، ناخودآگاه ، دست‌آورد روزگار وفاست كه برزخ سبك‌هاى مختلف است . به قول جلال آل احمد ، اصفهان آن روز « در حال پوست انداختن است « 4 » » . قرائن گوناگون نيز اين قول را تأييد مىكند . احتمالا براى نخستين بار كاربرد واژه « ملّت » را تا حدودى در معناى جديد آن ، در اين سده مشاهده مىكنيم . در همين تذكره نيز كلمه « ملّت » را به تقريب در هر دو معنا مىيابيم . وصال شيرازى خطاب به سيّد شفتى در قصيدهء شكوائيه‌اى مىگويد : « چرا بىحالى اتباع اين ملّت نمىدانى « 5 » » اما در معناى قديم آن وفا خود ، مىگويد : « خليل‌آسا ز وى ، بنيان ملّت گشت چون محكم « 6 » » يا در نثر تذكره مىخوانيم : « . . . رونق ملّت احمدى و ترويج شريعت محمّدى . . . « 7 » » كه دو شاهد اخير در معناى سابق به كار رفته است . به‌جز زبان و واژه ، فكر و نحوهء معيشت مردم و ساير وجوه نيز در آستانهء انقلاب مشروطيت در

--> ( 1 ) - مآثر الباقريّه ، ص 238 ( 2 ) - پيشين ، صص 233 ( 3 ) - در اين باب ر ك : مسجدى ، حسين : « دغدغه به دست آوردن سنگ در ساخت مساجد بزرگ » ، مجموعه مقالات همايش بين المللى معمارى مسجد ، ج 1 ، صص 601 - 591 و نيز همو : « مسجد سيّد و نكته‌اى از معمارى آن » ، فصلنامه ميراث جاودان ، ش 20 - 19 ، صص 12 - 208 . ( 4 ) - جغرافياى اصفهان ، يادداشت پيش‌گفتار ، ص نخست ( 5 ) - مآثر الباقريّه ، ص 272 ( 6 ) - پيشين ، ص 264 ( 7 ) - پيشين ، ص 279